Lawenda - niezwykła, urzekająca roślina używana jako zioło i przyprawa.

Lawenda (Lavandula L.) - roślina z rodziny jasnotowatych to silnie rozgałęziona, zimozielona krzewinka o wąskich ozdobnych srebrzystych listkach i kwiatach zebranych w kłosy pochodząca z obszaru śródziemnomorskiego obejmująca ponad 40 gatunków. Są one do siebie dość podobne ale różnią się między sobą wielkością kęp i kwiatów, a także kolorami kwiatów od purpurowych do niebieskawych. Najbardziej rozpowszechnione gatunki: to lawenda wąskolistna( L. angustifolia) , lawenda francuska(Lavandula stoechas), lawenda wielodzielna (Lavandula multifida) i mieszaniec lawendy, lawendyna, czyli lawenda pośrednia (Lavandula x intermedia).

Lawenda bardzo dobrze przyjęła się w polskim klimacie, w naszych ogrodach i na plantacjach, na terenach o lekkich, przepuszczalnych i piaszczystych glebach, osłoniętych od zimnych wiatrów i dobrze nasłonecznionych.

Surowiec zielarski, zastosowanie kulinarne: Surowcem wykorzystywanym w lecznictwie są kwiaty lawendy (łac. Flos Lavandulae), nie wykorzystuje się ziela ani korzenia rośliny. Lawenda kwitnie od czerwca do września i to wtedy należy ją zbierać, suszyć i przetwarzać. Lawenda jest jedną z najważniejszych roślin dla przemysłu perfumeryjnego, kosmetycznego, farmaceutycznego oraz dla smakoszy. Przyprawę stanowią wysuszone liście lub gałązki zbierane na początku maja o nieco gorzkim smaku i silnym zapachu. Do gotowania używa sie kwiatów zbieranych na początku kwitnienia, gdyż później bardzo szybko tracą swój aromat.

Lawenda wykorzystywana była już w starożytności.Z jej cennych właściwościach korzystali już starożytni Rzymianie, Grecy czy Egipcjanie, którzy najczęściej dodawali lawendę do kąpieli czy do produkcji mydeł jak również wykorzystywali ją do mumifikacji.

Skład chemiczny: Roślina ta charakteryzuje się silnym, perfumowanym zapachem o bardzo intensywnym gorzkawo-aromatycznym smaku. Kwiaty lawendy zawierają garbniki (aż 12 proc.), triterpeny, kumaryny, fitosterole, antocyjany, kwasy organiczne, sole mineralne. Najcenniejszy jednak w lawendzie jest olejek eteryczny (do 3% w suszu )o wyjątkowo złożonym składzie, niespotykanym w świecie roślin. W jego skład wchodzą : linalol, geraniol, furfurol, pinen, cyneol, borneol, a ponadto garbniki, cukry i związki mineralne. Stąd lawenda ma szerokie zastosowanie. Olejek lawendowy jest najbezpieczniejszym i jednym z najbardziej wartościowych olejków eterycznych.

Kiedy zbierać i suszyć lawendę? Lawendę do celów leczniczych zbiera się w słoneczny, suchy dzień , w początkowej fazie kwitnienia gdy większość kwiatów pozostaje jeszcze w pączkach. Ściętą lawendę najlepiej związać w nieduże pęczki i suszyć w przewiewnym, suchym i zacienionym miejscu. Kwiaty lawendy po wysuszeniu ściągamy z łodyżek.

Właściwości lecznicze i zastosowanie lawendy: W lecznictwie wykorzystuje się dwa gatunki lawendy - lawendę wąskolistną (Lavandula angustifolia, nazywaną też lawendą lekarską lub angielską) i szerokolistną (Lavandula latifolia).

Zewnętrznie: Lawenda ma bardzo korzystne działanie dla skóry, a wynika to z jej właściwości odkażających i łagodzących. Przed wszystkim cyneol, geraniol, limonen, sabinen oraz taniny zawarte w lawendzie wspomagają leczenie różnych zmian skórnych( trądzik, egzema, łuszczyca), uszkodzeń skóry oraz leczenie blizn. Napary z lawendy wspomagają zaś wchłanianie krwiaków i siniaków oraz łagodzą oparzenia słoneczne. Olejek lawendowy pomaga także przy infekcjach górnych dróg oddechowych. Suszoną lawendę można stosować do kąpieli oraz aromatyzowania pościeli (po zapakowaniu w płócienne woreczki).

Wewnętrznie: Lawenda ma niepowtarzalne walory smakowo- zapachowe co niezmiernie ułatwia wykorzystanie jej wartości leczniczych takich jak właściwości rozluźniające, uspokajające , żółciopędne i moczopędne. Lawenda pobudza trawienie, wydzielanie soków trawiennych, łagodzi kolki i wzdęcia oraz pobudza ruchy perystaltyczne jelit. Stosujemy ją przy leczeniu zaparć i niestrawności. Olejki i napary działają przeciwbólowo i przeciwzapalnie. Możemy ją także stosować przy leczeniu problemów z gardłem , przy zapaleniu zatok czy oskrzeli. Lawenda dzięki zawartości olejku eterycznego i bioaktywnych związków pomaga także przy bezsenności i wyczerpaniu nerwowym i dolegliwościach skurczowych.

Zastosowanie w kuchni: W kuchni wykorzystać można świeże i suszone kwiaty, liście i gałązki lawendy. Lawenda ma słodki smak z lekko cytrusowo-kwiatową nutką. Występuje często w połączeniu z innymi ziołami i przyprawami, szczególnie świetnie komponując się z szałwią, tymiankiem czy rozmarynem. Używamy jej wtedy do potraw mięsnych, główne z baraniny lub dziczyzny czy do przygotowania marynat. Szczególnie często wykorzystywana jest w kuchni hiszpańskiej i włoskiej w potrawach mięsnych ze względu na swoje właściwości wspomagające trawienie oraz w deserach. Używać jej jednak należy w niewielkich ilościach gdyż intensywny zapach mógłby zakłócić walory smakowe potraw. Lawenda świetnie pasuje także do dań z grilla , sałatek warzywnych sosów, win , octów. Ekstrakt z olejku lawendowego nadaje smak słodyczom, gumie do żucia, żelatynie i budyniom, natomiast samodzielnie wykonany cukier lawendowy świetnie wzbogaci nasze domowe wypieki o tę lekko cytrusowo - kwiatową nutę. Do wypieków używamy tylko kwiatów lawendy, natomiast do dań wytrawnych możemy wykorzystać również świeże listki, które są również bardzo aromatyczne.

Sposoby użycia lawendy lekarskiej:

1. Cukier lawendowy - suszone kwiaty lawendy dodajemy do drobnego cukru w proporcji 1:1, mieszankę trzymamy kilka tygodni w szczelnym pojemniku, po czym przesiewamy, aby pozbyć się kwiatów.

2. Kilka kropli olejku do płukania zmiękczy Wasze ubrania i nada im cudownego zapachu.

3. Napar z kwiatów lawendy: 1 łyżkę kwiatów lawendy zalewamy 1 - 2 szklankami wrzącej wody i zaparzamy pod przykryciem przez 15 minut, a następnie pozostawiamy na 10 minut, po czym przecedzamy do termosu.

  • Jako preparat wiatropędny pić 3 razy dziennie między posiłkami w równych porcjach.
  • Jako preparat uspokajający i rozkurczający pić 2 razy dziennie (rano i wieczorem) po jedzeniu w równych porcjach.

4. Domowe zioła prowansalskie. Składniki: 1 łyżeczka suszonej, roztartej lawendy, 1 łyżeczka suszonego oregano, 2 łyżeczki suszonego rozmarynu, 2 łyżeczki suszonego cząbru Wszystkie zioła razem mieszamy i przesypujemy do szczelnie zamkniętego pojemniczka lub słoika. Używamy do przyprawiania sosów, dań z drobiu, sałatek lub ryb.

5. Oliwa, ocet z lawendą. Kilka suszonych łodyżek wraz z kwiatami można również włożyć do butelki z oliwą z oliwek lub do octu i po kilku tygodniach mieć lawendowa oliwę lub aromatyzowany ocet.

Ważne:

  • Nazwa „lawenda" pochodzi od łacińskiego słowa „lavare", co znaczy „myć", „kąpać się".
  • Roślina miododajna: Z kwiatów lawendy, które dają obfity nektar, wytwarza się wysokiej jakości miód lawendowy.
  • Olejek lawendowy jako jeden z nielicznych może być stosowany bezpośrednio na skórę.
  • Lawenda wchodzi także w skład preparatów złożonych. Najczęściej występuje w towarzystwie innych roślin leczniczych, np. liści melisy, szyszki chmielowej czy korzenia kozłka.
  • Przed zastosowaniem warto skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą gdyż olejek eteryczny otrzymywany z lawendy lekarskiej zastosowany doustnie w zbyt dużej dawce może powodować dolegliwości pokarmowe (związane z podrażnieniem błony śluzowej) oraz podrażnienie nerek i pęcherzyków płucnych.
  • Nie zaleca się stosowania w ciąży i okresie karmienia piersią i u dzieci.

Źródła:

  • A. Ożarowski, W. Jaroniewski, „Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie" Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych , Warszawa 1987
  • T. Wielgosz, „Wielka księga ziół polskich", Elipsa , Poznań2008
  • https://rozanski.li/2392/lawenda-lavandula-wlasciwosci-lecznicze-raz-jeszcze
  • https://bonavita.pl/lawenda-w-kuchni-wlasciwosci-przykladowe-zastosowania-i-przepisy