Zioła - rośliny jednoroczne, dwu- lub wieloletnie, rosnące dziko lub pochodzące z upraw rolniczych, których właściwości wykorzystujemy w fitoterapii, aromaterapii, jako przyprawy, dodatek do dań lub jako danie główne. Do ziół należą nie tylko rośliny zielne, ale także byliny, krzewy, drzewa czy grzyby.

Zioła zawierają wiele składników bioaktywnych , które zawarte są w różnych częściach roślin – w korzeniach, łodygach, pędach, korze, kwiatach, nasionach i owocach. Stężenie tych związków zależy od fazy rozwoju rośliny, a także od tego gdzie roślina je kumuluje. Są to śluzy i fitoncydy, garbniki, saponiny, alkaloidy, glikokininy, glikozydy, tłuszcze roślinne, związki aromatyczne, olejki eteryczne i terpeny. Związki te wykazują właściwości przeciwzapalne, przeciwgrzybiczne, bakteriobójcze, grzybobójcze, wirusobójcze, antynowotworowe , antyutleniające, regenerujące, nawilżające, uspokajające, antyseptyczne, terapeutyczne, antystresowe, żółciopędne i wiele innych. Związki te występują w roślinach w różnych proporcjach co sprawia też że są łatwiej przyswajalne przez organizmy. Zielarze uważają że leki ziołowe są nieporównywalnie bardziej wartościowe od swoich syntetycznych odpowiedników . Związane to jest także z faktem, że jedne związki wpływają na drugie przedłużając lub wzmacniając ich działanie. Poza tym cala użyta roślina leczy. Przykładem takiego zjawiska jest działanie witaminy C znajdującej się w obecności flawonoidów. Flawonoidy przedłużają i wzmacniają działanie wit. C, a przy tym są dla niej czynnikiem ochronnym, zapobiegając jej utlenianiu. Poza tym wit. C znajdująca się w roślinach dzięki flawonoidom działa 5-6 razy silniej od witaminy C syntetycznej.

Termin fitoterapia powstał z połączenia greckich słów phyton (roślina) i therapeuo (leczę), co oznacza leczenie roślinami. Po raz pierwszy został użyty pod koniec XIX w. w Niemczech, natomiast w Polsce określenie to wprowadził Jerzy Lypa w swojej pracy pt.: "Phytotherapia. Roślinne środki lecznicze. Recepty dla lekarzy" w 1933 r. Fitoterapia jest działem medycyny naturalnej zajmującym się ziołolecznictwem i leczeniem za pomocą ziół.

Wykorzystuje ona działanie czynnych związków zawartych w roślinach , ale ich stosowanie wymaga wiedzy popartej badaniami gdyż ich działanie jest często bardzo silne i nie można tego zostawić przypadkowi szczególnie gdy w czasie choroby stosujemy inne farmaceutyki .Taka sytuacja bez kontroli fitoterapeuty czy lekarza może skończyć się niebezpieczną interakcja leków.

Aktualnie wykorzystujemy w celach leczniczych kilkanaście tysięcy roślin i ilość ta systematycznie rośnie, gdyż coraz więcej roślin poddawanych jest chemicznej analizie. Surowcem zielarskim mogą być różne części roślin, jak: ziele, liście, kwiaty, owoce, nasiona, kora, korzenie, kłącza oraz cebule.

  1. Ziele to cała nadziemna część rośliny: łodyga, liście, przylistki, kwiaty, pączki i często niedojrzałe owoce. Zbieramy je w początku lub w pełni kwitnienia, ponieważ wtedy zawiera ono największą ilość ciał czynnych. Ziele ścinamy nad ziemią lub wyżej, 15-20 cm poniżej kwiatu lub kwiatostanu. Nie zrywamy ręką gdyż uszkadza to korzenie.
  2. Liście pozyskujemy w okresie powstawania pąków kwiatowych i kwitnienia roślin, albo też przed kwitnieniem. Liście drzew i krzewów liściastych oraz igliwie z modrzewia zbieramy wiosną. Igliwie z sosny, świerku, jodły i jałowca zbieramy zimą, w styczniu lub w lutym gdyż właśnie w tych miesiącach zawiera najwięcej składników odżywczych. Na przykład w okresie zimowym w igliwiu sosny znajduje się 200 mg Wit. C /100 g, której ilość w latem zmniejsza się o połowę.
  3. Kwiaty i kwiatostany zbieramy w początkowym okresie kwitnienia, gdyż wtedy są bogate w substancje aktywne, nie osypują się i nie tracą koloru podczas suszenia. Kwiaty zbieramy ręcznie.
  4. Owoc i nasienie. Do celów leczniczych możemy używać całych owoców lub tylko samych nasion. Zbieramy w I fazie dojrzałości unikając owoców robaczywych, pokrytych pleśnią czy plamami czy obitych lub zgniecionych gdyż wtedy nie nadają się do suszenia.
  5. Korę należy pozyskiwać wiosną lub po opadnięciu liści.. Musi być ona czysta, gładka i błyszcząca, zdrowa bez żadnych oznak bytowania owadów. Najczęściej korę ściągamy , ale także można suszyć całe gałązki i po wysuszeniu mielić.
  6. Pączki zbieramy wczesną wiosną tuż przed rozwinięciem lub częściowo już rozwinięte.. Pączki odcinamy sekatorem. Czasami jak pączki SA bardzo drobne zbiera się całe cienkie gałązki na których się one znajdują, suszy się je , a potem mieli.
  7. Korzenie wykopujemy w jesieni lub wiosną, gdyż właśnie w tych porach roku w korzeniu znajdują się cenne substancje w dużych ilościach.
  8. Kłącza i cebule. Kłącza zawierają dużo zapasowych substancji odżywczych, głównie w postaci cukrów rozpuszczalnych , skrobi i in.. Kłącza podobnie jak korzenie wykopuje się jesienią lub wiosną.

Najistotniejsze związki cebuli znajdują się w mięsistych i soczystych liściach znajdujących się pod warstwa suchych liści i pod bezbarwna błoną. Są to węglowodany rozpuszczalne, czasem różne glikozydy czy antybiotyki.

Zasady zbioru ziół:

  • zbieramy rośliny, które dobrze znamy,
  • zbieramy ze stanowisk ( najlepiej) słonecznych , suchych i zawsze oddalonych od wysypisk śmieci ulic, ścieków itp.
  • nie wyrywamy roślin z korzeniami jeśli pozyskujemy inne części roślin ( ziele, owoc itp.)
  • zbieramy w suche, słoneczne dni,
  • najlepszą porą dnia na zbiór roślin leczniczych jest późny ranek między 10,oo a 11,oo, południe ( 12,oo do 13,oo) i wczesne popołudnie ( 14,oo do 17,oo) ze względu na największa zawartość olejków eterycznych i glikozydów w roślinach o tych porach,
  • zbieramy rośliny w terminach , ściśle określonych dla danej rośliny (pora roku czy pora dnia ma wpływ na zawartość ciał czynnych w roślinie),
  • nie zbieramy ziół zanieczyszczonych, uszkodzonych przez szkodniki, nie wyglądających zdrowo,
  • zioła zbieramy do koszy lub worków wykonanych z przewiewnych materiałów, nie ugniatając zerwanych roślin zapobiegając tym samym ich zaparzeniu,
  • z jednego stanowiska nie zbieramy wszystkich roślin pamiętając, że roślina powinna mieć możliwość rozmnożenia się,
  • większość surowców należy wymieniać co roku choć niektóre można co 2 lub 3 lata.

Ważne!

Apeluję do wszystkich zbieraczy aby nie zbierać samodzielnie roślin z rodziny baldaszkowatych( np. biedrzeniec, barszcz, marchew, koper, podagrycznik, ++pasternak, lubczyk, dzięgiel, szalej jadowity, szczwół plamisty) gdyż rośliny te są bardzo do siebie podobne i tylko wytrawny znawca je odróżni, a tym samym uniknie zatrucia Do rodziny tej należą bowiem rośliny silnie trujące, niesamowicie podobne do zupełnie nieszkodliwych np. silnie trujący blekot pospolity mylony jest z pietruszką!

Jak konserwować zioła aby cieszyć się ich smakiem i aromatem, których nie zastąpi żadna kupiona przyprawa?

Zebrane zioła można suszyć, mrozić, konserwować w occie lub oliwie, robić nalewki i octy, napary i wywary oraz możemy je kisić. Czynności, które podejmujemy przy przerabianiu ziół powinny być dostosowane do rodzaju surowca, ale przede wszystkim muszą spełniać nasze potrzeby.